Ekim 2026 gösterilerinde yağmalanan işyerleri: Fransa’da esnafın hakları, tazminat ve izlenecek usul

Kırılan vitrinler, sökülen demir kepenkler, yağmalanan stoklar, dükkânını korumaya çalışırken saldırıya uğrayan esnaf. Çok sayıda üniversite ve lise öğrencisinin katıldığı 17 ve 18 Ekim 2026 gösterilerinin kenarında, Fransa genelinde binlerce işyeri tahrip edildi. Bunların önemli bir kısmı Paris’te, özellikle 11. bölgede République ile Bastille arasındaki sokaklarda bulunuyor. Ticaretten sorumlu bakan en az 3 000 işyerinin etkilendiğini açıkladı ve bir derecelendirme kuruluşu sigortalı zararı 1,2 milyar euro olarak tahmin ediyor. Esnaf için soru hemen ortaya çıkıyor. Zararı kim ödeyecek ve tazminat nasıl alınır?

Fransız hukukunda üç ayrı borçluya başvurulabilir ve her birinin kendine özgü kuralları vardır: sigortacı, Fransız devleti ve fiilin failleri, gerekirse suç mağdurlarının tazmin fonları aracılığıyla. Fransız hukuku, devletin kalabalıklardan (attroupements) doğan zararlardan kusursuz sorumluluğu gibi son derece koruyucu bir rejim öngörür. Ancak en güncel içtihatlar, bu rejimde sonucun ispata göre belirlendiğini gösteriyor. Bu makale, esnafın haklarını, tazminat koşullarını ve izlenmesi gereken usulü Fransız hukuku çerçevesinde ele alıyor.

I. Üç borçlu ve uyulması gereken bir sıra

A. İlk muhatap sigortacı, ancak kanuni bir sınırla

İlk yapılması gereken, işyeri çok riskli (multirisque professionnelle) sigorta poliçesini yeniden okumaktır. Az bilinen bir kuralın en baştan bilinmesi gerekir. Fransız Sigorta Kanunu’nun (Code des assurances) L. 121-8. maddesine göre sigortacı, aksi kararlaştırılmadıkça, ayaklanmalar (émeutes) veya halk hareketlerinin (mouvements populaires) yol açtığı kayıp ve zararlardan sorumlu değildir. Bu zararlar ancak poliçede açıkça öngörülmüşse, çoğu zaman ek teminatla karşılanır. Bu durum sık görülse de sistematik değildir. Aynı madde, bu istisnayı uygulamak isteyen sigortacının, hasarın ayaklanma veya halk hareketinden kaynaklandığını ispat etmesi gerektiğini belirtir.

Ardından fiilen satın alınan teminatların (vandalizm, cam kırılması, hırsızlık, işletme kaybı), limitlerin ve muafiyetlerin kontrol edilmesi gerekir. Hasar, poliçede öngörülen süre içinde bildirilmelidir. Bu süre beş iş gününden, hırsızlık hâlinde ise iki iş gününden kısa olamaz (Fransız Sigorta Kanunu m. L. 113-2). Ekim 2026 olayları için sigortacılar bu süreyi otuz güne çıkarmayı, avans ödemeyi ve işyerinin güvenliğinin sağlanmasına ilişkin masrafları karşılamayı taahhüt etti. Yine de hasarı beklemeden ve yazılı olarak bildirmek ihtiyatlı olur.

Tazminat ödeyen sigortacı, ödediği miktar oranında sigortalının haklarına halef olur (Fransız Sigorta Kanunu m. L. 121-12). Böylece devlete kendisi rücu edebilir. Esnaf ise sigortanın karşılamadığı her şeyi devletten talep etme hakkını korur: muafiyet tutarı, kapsam dışı zararlar, aşılan limitler ve teminat altında olmayan işletme kayıpları.

B. Kalabalıkların verdiği zararlardan kanunen sorumlu olan devlet

Fransız İç Güvenlik Kanunu’nun (Code de la sécurité intérieure) L. 211-10. maddesine göre devlet, silahlı veya silahsız kalabalıklar ya da toplulukların (attroupements ou rassemblements) açıkça veya şiddet kullanarak kişilere ya da mallara karşı işlediği suçlardan doğan hasar ve zararlardan hukuken sorumludur. Bu bir kusursuz sorumluluktur. Esnafın güvenlik güçlerinin bir ihmalini ispatlaması ya da yağmacıların kimliğini belirlemesi gerekmez. Devlet daha sonra faillere ve gerektiğinde belediyeye rücu edebilir.

Bu rejim kamu düzenine ilişkindir. Koşulları gerçekleştiğinde, mağdur ileri sürmemiş olsa bile idari yargıç bu rejimi re’sen uygulamak zorundadır (CE 30 juin 1999, Foucher, n° 190038). Halef olan sigortacı da bu rejimden yararlanır (CE, sect., avis, 16 févr. 1990, n° 111766).

C. Failler, CIVI ve SARVI

Faillerin kimliği belirlenip kovuşturulduğunda esnaf davaya katılarak (partie civile) tazminata hükmedilmesini sağlayabilir. Ancak çoğu zaman ödeme gücü olmayan kişilere karşı icra belirsiz kalır.

Bedensel zararlar için Suç Mağdurlarını Tazmin Komisyonu (CIVI) değerli bir başvuru yoludur. Fransız Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 706-3. maddesi, fiil ölüme, sürekli iş göremezliğe veya en az bir ay süren tam iş göremezliğe (ITT) yol açmışsa ya da belirli ağır suçlardan kaynaklanıyorsa, kişiye yönelik zararların tam tazminine imkân verir. Dükkânını korurken darp edilen ya da atılan cisimlerle yaralanan esnaf, faillerin kimliği belirlenmese bile Garanti Fonu tarafından tazmin edilebilir. Mallara verilen zararlar için aynı kanunun 706-14. maddesi daha sınırlı bir tazminat öngörür. Bu tazminat, geliri düşük olan ve ağır bir maddi veya psikolojik durumda bulunan gerçek kişilere ayrılmıştır. Suç mağdurlarına tahsilatta yardım servisi (SARVI) de ceza mahkemesince hükmedilen tutarların tahsil edilmesine yardımcı olabilir.

II. Devletin sorumluluğunu doğurmak: sıkı koşullar

A. Açıkça veya şiddetle işlenen bir suç (crime ou délit)

Bir işyerinin yağmalanması, hırsızlık ve başkasının malına kasten zarar verme suçlarını kolayca oluşturur. Buna karşılık, herhangi bir suç oluşmaksızın bir kalabalık hareketinden kaynaklanan salt kaza sonucu hasarlar bu rejimin dışında kalır (CE 19 mai 2000, Région Languedoc-Roussillon, n° 203546). İdari yargıç, ceza yargıcının kararını beklemeden suç niteliğini kendisi değerlendirir.

B. Bir kalabalık veya topluluk: uyuşmazlığın özü

Belirleyici koşul budur ve idarenin ret kararları bu noktada yoğunlaşır. Yargıç iki durumu birbirinden ayırır.

Bir gösterinin içinde veya hemen devamında işlenen zararlar tazmin edilir. İçtihat bunu kendiliğinden oluşan topluluklar için kabul eder (CE, sect., 13 déc. 2002, Cie d’assurances Les Lloyd’s de Londres, n° 203429 ; CE 30 déc. 2016, Sté Covea Risks, n° 386536). Tahribatlar yalnızca suç işlemek amacıyla kurulmuş bir gruptan kaynaklanmadığı sürece, örgütlenmiş ve önceden duyurulmuş gösteriler için de aynı çözüm geçerlidir (CE 7 déc. 2017, Cne de Saint-Lô, n° 400801 ; CE 3 oct. 2018, Cne de Saint-Lô, n° 416352). Fransız Danıştayı (Conseil d’État) bunu sarı yelekliler hareketi için de hatırlattı ve sosyal medyada duyurulan ulusal bir hareketin yol kapatmalarından kaynaklanan işletme kayıplarının bir kalabalığa atfedilebileceğine karar verdi (CE 28 févr. 2025, n° 473904 ; CE 26 juin 2026, n° 504145 ile teyit edildi). Paris İdare İstinaf Mahkemesi de bir işyeri bakımından, örgütlü ve ayrı bir grubun müdahalesini gösteren unsurların bulunmaması hâlinde, bir toplulukla zaman ve mekân bakımından eş zamanlı gerçekleşen vitrin tahribatının bu topluluğun içinde veya hemen devamında işlendiğinin kabul edilmesi gerektiğine hükmetti (CAA Paris, 26 avr. 2024, n° 22PA02072). Bazı kişilerin yüzlerini gizleyerek hareket etmiş olması tek başına rejimi dışlamaya yetmez (CAA Toulouse, 17 janv. 2023, n° 21TL01451).

Yalnızca suç işlemek amacıyla yapılanmış bir gruba atfedilen zararlar ise tazmin edilmez. Danıştay bunu, herhangi bir gösteriden bağımsız olarak bir grup çalışan tarafından planlı şekilde gerçekleştirilen tahribatlar için kabul etti (CE 11 oct. 2023, n° 465591). Daha da önemlisi, son dönemde verilen birçok karar yağmalanan esnafın tazminat taleplerini reddetti. Bir gösterinin kenarında siyah giyinmiş, kar maskeli ve yüzü kapalı bir grubun bir optik mağazasını talan etmesi, yalnızca suç işlemek amacıyla kurulmuş bir grubun eylemi sayıldı (CAA Paris, 13 mars 2026, n° 24PA03716). Guadeloupe’ta protesto hareketiyle bağlantısı kanıtlanamayan bir spor mağazası yağması (CE 18 mars 2026, n° 496675) ve belirli bir işyerini hedef alan planlı bir eylemle soyulan bir süpermarket (CAA Bordeaux, 23 avr. 2026, n° 24BX00411) da aynı sonuca tabi oldu. Bir gösteriye eklemlenen « black bloc » eylemleri için de durum aynıdır (CAA Toulouse, 24 juin 2025, n° 23TL01128).

Son olarak, şiddet olayları ülke genelinde bir dizi eylem sırasında meydana geldiğinde, zararın kesin olarak belirlenmiş toplulukların işlediği suçlardan doğrudan ve kesin biçimde kaynaklanması gerekir (CE, ass., avis, 20 févr. 1998, Sté ECSA, n° 189185 ; CAA Douai, 5 févr. 2026, n° 25DA00395). Ekim 2026 olaylarının yapısı tam olarak budur.

Dolayısıyla esnaf için asıl mesele ispattır. Yağmanın yürüyüş kolunun geçişi veya dağılması sırasında, onun hemen yakınında ve göstericiler ya da topluluğa katılan kişiler tarafından gerçekleştirildiğini göstermesi gerekir. Güvenlik kamerası görüntüleri, tanık beyanları, alarm kayıtlarının saatleri, polis tutanakları, basın haberleri ve aynı gün yayımlanan videolar belirleyicidir. İdare ise yağmacıları örgütlü ve bağımsız gruplar olarak göstermeye çalışacaktır.

C. Tazmin edilebilir zararlar ve sorumluluktan kurtulma sebepleri

Maddi zararlar (vitrin, kepenk, mobilya, tesisat), çalınan veya tahrip edilen mallar (satış fiyatıyla değil, alış maliyetiyle hesaplanır), güvenlik ve temizlik masrafları ile ticari zarar tazmin edilebilir. Danıştay, suçlarla doğrudan bağlantılı olmak kaydıyla, gelir kayıplarının ve işletme giderlerindeki artışın tazminini kabul eder (CE, ass., 6 avr. 1990, Sté Cofiroute, n° 112497). Fazla dolaylı bir zarar ise reddedilir (CE 7 févr. 2005, Sté Gefco, n° 228952). Yenilenen mallara eskime katsayısı uygulanabilir. Esnafın ve çalışanlarının bedensel zararları da bu rejime girer. Rejim, asayişi sağlama operasyonlarının neden olduğu zararları da kapsar (CAA Versailles, 4 juin 2024, n° 22VE01615).

İki noktanın altını çizmek gerekir. Birincisi, yalnızca zarara bizzat uğrayan kişinin dava açma menfaati vardır. Kiracı esnaf, mal sahibine ait binanın onarımını talep edemez ve halef olan sigortacı da bunu onun yerine yapamaz (CAA Douai, 9 juill. 2026, n° 24DA01976). İkincisi, mağdurun kusuru tazminatı azaltabilir veya tamamen ortadan kaldırabilir (CE, sect., 13 déc. 2002, préc., bu kararda devletin payı dörtte bir ile sınırlandırılmıştır). Kendini bilerek çatışmaların içine atan bir esnaf bu riski üstlenmiş olur (CE 31 mai 2024, n° 468316).

III. İzlenmesi gereken usul

A. Olayları izleyen günlerde yapılması gerekenler

Saati, koşulları ve yürüyüş kolunun varlığını ayrıntılı biçimde belirterek gecikmeden şikâyette bulunmak gerekir. Şikâyet, bazı yardımlardan yararlanmanın da şartıdır. Ardından delil oluşturulmalıdır: herhangi bir onarımdan önce tarihli fotoğraf ve videolar, güvenlik kamerası kayıtlarının alınması, tanıkların iletişim bilgileri, mümkünse icra memuru (commissaire de justice) tespiti ve alış faturalarıyla birlikte tahrip edilen veya çalınan stokların envanteri. Zorunlu koruyucu onarımlar, teklif ve faturalar saklanarak yapılabilir. Sigortacıya hasar bildirimi, geçerli süre içinde yazılı olarak yapılmalıdır.

B. Ön başvuru ve ardından idare mahkemesi

Devlete karşı dava, olayların gerçekleştiği ilin valisine, Paris’te ise polis valisine (préfet de police) iadeli taahhütlü mektupla gönderilen ön tazminat başvurusuyla başlar. Bu başvuruda olaylar anlatılır, İç Güvenlik Kanunu’nun L. 211-10. maddesine dayanılır, her zarar kalemi rakamla belirtilir, belgeler eklenir ve sigortacıdan alınan tutarlar gösterilir. İki ay boyunca cevap verilmemesi ret anlamına gelir. Esnaf bu durumda zararın meydana geldiği yerdeki idare mahkemesine başvurabilir (CE 12 févr. 2020, n° 436603). Ret kararı açık ise ve başvuru yollarını ile sürelerini belirtiyorsa, mahkemeye başvuru süresi iki aydır (Fransız İdari Yargılama Kanunu m. R. 421-1).

Acil mali ihtiyaç hâlinde, devletin borcu ciddi biçimde tartışmalı değilse acele işler hâkimi avans ödenmesine karar verebilir (Fransız İdari Yargılama Kanunu m. R. 541-1) veya zararların değerlendirilmesi için bilirkişi atayabilir (m. R. 532-1). Dava açma süresi, devlete karşı alacaklarda uygulanan dört yıllık zamanaşımıdır (31 Aralık 1968 tarihli ve 68-1250 sayılı Kanun, m. 1). Ekim 2026 olayları için bu süre kural olarak 31 Aralık 2030’da dolacaktır. Yine de beklememek gerekir, çünkü deliller hızla kaybolur.

C. Ekim 2026 kamu destekleri

Tazminattan bağımsız olarak hükümet 21 Ekim 2026’da çeşitli destek önlemleri açıkladı: sosyal güvenlik primlerinin ertelenmesi, koşullara bağlı olarak 6 000 euroya kadar Urssaf ve CPSTI yardımı, zanaatkârlar odalarının 1 500 euroya kadar acil yardımı, Bpifrance’ın 50 000 euroya kadar faizsiz kredisi ve vergi borçlarının taksitlendirilmesi. 27 Ekim 2026 tarihli ve 2026-995 sayılı kararname ayrıca, doğrudan zarar gören 250 çalışandan az işletmeler için, şikâyette bulunulması şartıyla, 17 Ekim 2026 ile 31 Ocak 2027 arasındaki çalışılmayan saatler bakımından işverene hiçbir maliyet bırakmayan kısa çalışma ödeneği (activité partielle) öngörüyor. Ücretsiz olmayan ancak ek ücretli de olmayan ulusal hat 0 806 807 807 işletmelere yol gösteriyor. Bu yardımlar tazminatın yerini tutmaz ve çifte tazminattan kaçınmak gerekir. Örneğin işletme kaybı teminatı daha sonra aynı saatleri karşılarsa kısa çalışma ödenekleri iade edilmelidir.

IV. Neler değişebilir

Fransız Senatosu, kamusal alanda işlenen şiddet veya tahribattan doğan zararların tazminine ilişkin « casseurs-payeurs » (vuran öder) olarak adlandırılan kanun tasarısını 27’yi 28 Ekim 2026’ya bağlayan gece kabul etti. Tasarı, şiddet uygulayan bir gruba katılanların kişi başına 10 000 euro ile sınırlı müteselsil hukuki sorumluluğunu getiriyor ve devletin rücu imkânını genişletiyor. Mağdurlar bakımından devletin sorumluluğunu kaldırmıyor; devlet onların ilk borçlusu olmaya devam ediyor. Tasarının Millet Meclisi’nde (Assemblée nationale) görüşülmesi gerekiyor ve henüz yürürlükte değil. Hükümetin gündeme getirdiği zorunlu ayaklanma sigortası projesi ise geriye yürümeyecek ve Ekim 2026 hasarlarını kapsamayacaktır.

Sonuç

Yağmalanan esnaf çaresiz değildir. Poliçesinin sınırları dahilinde önce sigortacısına başvurulmalıdır. Devlet, işletme kayıpları dahil olmak üzere kalabalıkların verdiği zararlardan kusursuz olarak sorumludur ve CIVI yaralanmaları tazmin edebilir. Ancak 2025 ve 2026 içtihatları açıkça gösteriyor ki devletin tazmin yükümlülüğü, yağma ile topluluk arasında doğrudan bir bağın ispatına bağlıdır. Dosya, doğru delillerle ve titizlikle hesaplanmış bir başvuruyla, ilk günlerde hazırlanır.

ILER Avocat hukuk bürosu, Ekim 2026 yağma ve şiddet olaylarının mağduru olan esnafa sigortacılarına karşı, vali ve idare mahkemesi önünde ve bedensel zararlar için CIVI önünde yardım ediyor ve onları temsil ediyor. Amaç, tüm haklarının eksiksiz biçimde ileri sürülmesi ve adil ve tam bir tazminat elde edilmesidir.

Hukuki desteğe mi ihtiyacınız var? Paris 16. bölgede, 5 rue Lalo adresindeki ILER Avocat hukuk bürosu, bedensel ve maddi zarar mağdurlarına ve yakınlarına Türkçe, Fransızca ve İngilizce destek vermektedir. 07 82 80 90 63 numaralı telefondan bize ulaşabilir veya cabinet@iler-avocat.com adresine yazabilirsiniz.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her durum ayrı bir değerlendirme gerektirir. Belirtilen rakamlar, yayın tarihinde kamuya açıklanan rakamlardır.

Kaynaklar

Mevzuat. Code de la sécurité intérieure, art. L. 211-10.
Code des assurances, art. L. 113-2, L. 121-8 et L. 121-12.
Code de procédure pénale, art. 706-3 et 706-14.
Code de justice administrative, art. R. 421-1, R. 532-1 et R. 541-1.
Loi n° 68-1250 du 31 décembre 1968 relative à la prescription des créances sur l’État.
Décret n° 2026-995 du 27 octobre 2026.
Projet de loi relatif à la réparation des dommages résultant de violences ou de dégradations commises dans l’espace public, adopté par le Sénat le 28 octobre 2026.

İçtihat. CE, ass., 6 avr. 1990, Sté Cofiroute, n° 112497
CE, sect., avis, 16 févr. 1990, n° 111766
CE, ass., avis, 20 févr. 1998, Sté ECSA, n° 189185
CE 30 juin 1999, Foucher, n° 190038
CE 19 mai 2000, Région Languedoc-Roussillon, n° 203546
CE, sect., 13 déc. 2002, Cie d’assurances Les Lloyd’s de Londres, n° 203429
CE 7 févr. 2005, Sté Gefco, n° 228952
CE 30 déc. 2016, Sté Covea Risks, n° 386536
CE 7 déc. 2017, Cne de Saint-Lô, n° 400801
CE 3 oct. 2018, Cne de Saint-Lô, n° 416352
CE 12 févr. 2020, n° 436603
CE 11 oct. 2023, n° 465591
CE 31 mai 2024, n° 468316
CE 28 févr. 2025, n° 473904
CE 18 mars 2026, n° 496675
CE 26 juin 2026, n° 504145
CAA Toulouse, 17 janv. 2023, n° 21TL01451
CAA Paris, 26 avr. 2024, n° 22PA02072
CAA Versailles, 4 juin 2024, n° 22VE01615
CAA Toulouse, 24 juin 2025, n° 23TL01128
CAA Douai, 5 févr. 2026, n° 25DA00395
CAA Paris, 13 mars 2026, n° 24PA03716
CAA Bordeaux, 23 avr. 2026, n° 24BX00411
CAA Douai, 9 juill. 2026, n° 24DA01976

Eserler ve belgeler. Code de la sécurité intérieure annoté, Dalloz, 27 octobre 2026, ss. art. L. 211-10
Code des assurances annoté, Dalloz, ss. art. L. 121-8
Répertoire de droit pénal et de procédure pénale, Dalloz, v° Attroupement
Fransız Ekonomi Bakanlığı, 17 ve 18 Ekim 2026 tahribatlarından etkilenen işyerlerine destek önlemleri